Maniffesto Etholiad y Senedd Arthritis UK Cymru

Dim Un Bywyd Ar Stop: Galwad i weithredu yn y Senedd nesaf

991,000 o resymau dros wneud cyflyrau arthritis a chyhyrysgerbydol (MSK) yn flaenoriaeth genedlaethol.

Mae cannoedd o filoedd o bobl ledled Cymru yn deffro i boen arthritis bob dydd. Mae cymaint yn dweud wrthym eu bod yn teimlo bod bywyd ar stop wrth iddynt ymdopi â’r heriau o fyw gydag arthritis.

Gall cyflyrau fel osteoarthritis ac arthritis gwynegol effeithio ar bob agwedd ar fywyd, gan gyfyngu ar allu person i weithio, dysgu, cymdeithasu a byw bywyd i’r eithaf. Mae’r effaith honno’n ymestyn allan, gan effeithio ar deuluoedd, rhoi straen ar ein GIG, ac arafu ein heconomi.

Gyda 991,000 o bobl yn byw gyda chyflyrau cyhyrysgerbydol fel arthritis yng Nghymru1, nid yw’n syndod eu bod ymhlith yr achosion mwyaf o boen hirdymor, anabledd a cholli diwrnodau gwaith.

Y newyddion da yw y gellir lleihau effaith arthritis. Gall ataliaeth, diagnosis cynnar, ymyriadau cynnar rhagweithiol, hunanreolaeth â chymorth, a mynediad prydlon at gymorth, gwybodaeth a thriniaeth drawsnewid ansawdd bywyd.

Mae’r maniffesto hwn yn alwad i weithredu i wneud arthritis yn flaenoriaeth iechyd cyhoeddus genedlaethol yn ôl ei effaith – i drawsnewid y ffordd y caiff arthritis ei reoli yng Nghymru, i wella iechyd cyhyrysgerbydol y genedl, ac i leihau straen arthritis ar y GIG a’n heconomi.

Helpodd ein galwadau Maniffesto 2021 i greu newid cadarnhaol. Yng Nghymru, sefydlwyd rôl Arweinydd Clinigol MSK Cenedlaethol am y tro cyntaf, a arweiniodd at ddatblygu Rhwydwaith Cyhyrysgerbydol Clinigol Strategol Cenedlaethol a strategaeth Cymru gyfan ar gyfer cyflyrau cyhyrysgerbydol. Mae angen cynnal a datblygu’r elfennau cychwynnol pwysig hyn yn y Seithfed Senedd i drawsnewid ein dull o ymdrin ag arthritis wrth symud ymlaen.

Mae arthritis yn effeithio ar ormod o fywydau, yn rhy eithafol yng Nghymru, i beidio â bod yn flaenoriaeth iechyd cyhoeddus genedlaethol.

Drwy gydweithio, gallwn leihau effaith arthritis a sicrhau nad oes unrhyw fywyd ar stop oherwydd arthritis yn y dyfodol.

Ein galwadau

Mae ein maniffesto yn nodi camau gweithredu ar gyfer Llywodraeth nesaf Cymru.

Drwy weithredu’r galwadau hyn, gallwn leihau effaith arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol ar unigolion, systemau iechyd a gofal, a’r economi ehangach, gan gefnogi pobl i reoli eu symptomau, cynnal annibyniaeth a gwella ansawdd bywyd nawr ac ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Galwad 1: Cymryd camau pendant i leihau amseroedd aros orthopedig a chlirio’r ciwiau

Mae amseroedd aros am wasanaethau orthopedig yn parhau i fod yn llawer rhy hir ledled Cymru. Mae cymaint o fywydau ar stop wrth i filoedd o bobl aros dros 18 mis2 mewn poen difrifol, sy’n gwaethygu er mwyn cael triniaeth.

Mae llawer o bobl yn colli eu symudedd, eu hannibyniaeth a’u gallu i weithio wrth iddynt aros am lawdriniaeth. Yn aml, mae iechyd corfforol a meddyliol yn cael eu heffeithio sylweddol wrth i unigolion aros.

Rydym yn galw ar Lywodraeth Cymru yn y Seithfed Senedd i fanteisio ar y cyfleoedd a roddir gan gabinet estynedig i greu rôl newydd Gweinidog Mynediad at Ofal Iechyd er mwyn rhoi torri amseroedd aros y GIG wrth wraidd agenda’r llywodraeth.

Byddai’r rôl yn hyrwyddo ein galwadau i:
• Ddatblygu cynlluniau gweithredu capasiti rhanbarthol a chenedlaethol i sicrhau bod y ddarpariaeth yn bodloni’r galw trwy ganolfannau llawfeddygol.
• Weithredu targedau amseroedd aros newydd uchelgeisiol.
• Adeiladu ar waith y National Clinical Strategy for Orthopaedic Surgery (NCSOS) a gwaith Rhwydweithiau Gweithredu Orthopedig a Chlinigol Cymru i ddatblygu gwasanaethau orthopedig dewisol gwydn, cyson ac o ansawdd uchel ledled Cymru.

Camau gweithredu polisi Galwad 1

Cymryd camau pendant i leihau amseroedd aros orthopedig a chlirio’r ciwiau.

Gyda miloedd o bobl yn colli eu symudedd, eu hannibyniaeth a’u gallu i weithio wrth iddynt aros am lawdriniaeth orthopedig, mae angen i glirio’r ciwiau fod yn flaenoriaeth genedlaethol.

• Penodi Gweinidog Mynediad at Ofal Iechyd.
  I fanteisio ar y cyfle o gabinet estynedig (17 aelod o fis Mai 2026) i sefydlu rôl weinidogol bwrpasol gyda mandad a chyfrifoldeb clir i ostwng amseroedd aros i lefelau cyn y pandemig o fewn tymor Senedd (erbyn 2030). Ochr yn ochr â thrawsnewid gofal arthritis a chyhyrysgerbydol, byddai hyn yn gwella mynediad a chanlyniadau i unigolion sydd â chyflyrau hirdymor eraill.
• Trawsnewid darpariaeth orthopedig trwy ganolfannau llawfeddygol.
  Datblygu cynlluniau gweithredu capasiti rhanbarthol a chenedlaethol i nodi gofynion y gweithlu a’r cyfleusterau i ddiwallu’r galw presennol a’r galw a ragwelir trwy rwydwaith estynedig o ganolfannau llawfeddygol lleol a rhanbarthol.
• Datblygu targedau amseroedd aros newydd uchelgeisiol a gwella data amseroedd aros.
  - Ymrwymo i glirio arosiadau blwyddyn o fewn 18 mis i’r etholiad ac i ddychwelyd i lefelau cyn y pandemig erbyn 2030. Archwilio pob llwybr i glirio’r ciwiau a lleihau arosiadau cyn gynted â phosibl, gan gynnwys gweithio trawsffiniol a mwy o weithio rhanbarthol.
  - Dechrau’r cloc amseroedd aros ‘Atgyfeiriad i Driniaeth’ (Referral to Treatment, RTT) o atgyfeiriad gan feddyg teulu yn hytrach na’r man cychwyn cyfredol ar atgyfeiriad o’r gwasanaeth brysbennu (Gwasanaeth Asesu a Thrin Cyhyrysgerbydol Clinigol (CMATS)) a darparu gwybodaeth fanylach am amseroedd aros i gleifion, gan gynnwys data is-arbenigeddau.
• Datblygu canllawiau cenedlaethol ar gyfer mynediad at lawdriniaeth.
  Er mwyn sicrhau optimeiddio iechyd cynnar yn ystod y cyfnod cyn-lawfeddygol/ cyn-adsefydlu a chefnogaeth ‘aros yn dda’ (‘waiting well’), ac osgoi rhwystrau anghyson a heb dystiolaeth i lawdriniaeth megis polisïau trothwy Mynegai Màs y Corff (BMI).

Galwad 2: Gwneud arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol yn flaenoriaeth iechyd cyhoeddus er mwyn gwella iechyd cyhyrysgerbydol yng Nghymru

Mae cyflyrau cyhyrysgerbydol yn effeithio ar 991,000 o bobl yng Nghymru1 ac maent ymhlith yr achosion mwyaf o boen parhaus, anabledd a cholli diwrnodau gwaith.

Gyda chymdeithas sy’n heneiddio, mae’r effaith hon yn debygol o gynyddu. Fel cenedl, ni allwn fforddio oedi cyn mynd i’r afael ag arthritis. Mae angen ffocws newydd ar ataliaeth er mwyn lleihau baich arthritis ar genedlaethau’r dyfodol. Mae angen i ni hefyd sicrhau bod y ffordd y caiff arthritis ei reoli wedi’i optimeiddio i ddarparu gwasanaethau iechyd effeithlon a chyfannol sy’n gweithio mewn partneriaeth ag unigolion sy’n byw gydag arthritis.

Gall diagnosis cynnar, ymyriadau cynnar rhagweithiol, gwybodaeth a chymorth i hunanreoli a mynediad prydlon at driniaeth leihau effaith
arthritis a gwneud gwahaniaeth enfawr i ansawdd bywyd, gan wneud y mwyaf o annibyniaeth unigolion, eu gallu i weithio a byw bywyd i’r eithaf.

Gallai rolau a chyrff polisi newydd sy’n canolbwyntio ar y system gyhyrysgerbydol o fewn GIG Cymru, fel rôl Arweinydd Clinigol Cyhyrysgerbydol Cenedlaethol newydd a Rhwydwaith Cyhyrysgerbydol Cenedlaethol, ddarparu cyfle digynsail i drawsnewid iechyd a gofal arthritis a chyhyrysgerbydol yng Nghymru. Mae angen i’r Seithfed Senedd sicrhau bod y cyfleoedd hyn yn cael eu cynnal a’u cefnogi i sicrhau newid gwirioneddol yn y ffordd y darperir gwasanaethau ac ym mywydau pobl.

Camau gweithredu polisi Galwad 2

Diogelu a chefnogi’r Rhwydwaith Clinigol Strategol Cyhyrysgerbydol Cenedlaethol i weithredu’r Fframwaith/ Strategaeth Cyhyrysgerbydol Genedlaethol:

• Sicrhau bod arweinyddiaeth glinigol gyhyrysgerbydol genedlaethol briodol yn parhau ar waith.
• Datblygu llwybrau gofal a manylebau gwasanaeth ledled Cymru yn ogystal â strategaeth ataliaeth i wella’r canlynol:
  - Diagnosis cynnar ac ymyrraeth ragweithiol gynnar i gynorthwyo hunanreolaeth a chadw pobl yn heini.
  - Rheolaeth hirdymor gyfannol, hunanreolaeth wedi ei gefnogi ac addysg cleifion, gan gynnwys datrysiadau digidol arloesol.
• Mynediad prydlon at driniaeth arbenigol, gan gynnwys cyflymu mynediad at ofal arbenigol ar gyfer arthritis llidiol a amheuir er mwyn bodloni canllawiau NICE a gwella mynediad at gymorth yn ystod cyfnod o fflamychiad. Cyfranogiad ehangach mewn treialon ymchwil. Asesu anghenion gweithlu a chapasiti gwasanaethau cyhyrysgerbydol i ddiwallu’r galw presennol a’r galw a ragwelir ar draws y system gyfan, gan gynnwys gofal sylfaenol, rhewmatoleg, gwasanaethau poen a gwasanaethau iechyd esgyrn.

Gweithredu’r Fframwaith Gallu Cyhyrysgerbydol Amlbroffesiynol Cenedlaethol.
Cyflwyno cynllun gweithredu i sicrhau bod gan Weithwyr Gofal Iechyd Proffesiynol sy’n cefnogi unigolion sydd ag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol y sgiliau a’r wybodaeth i ddarparu gofal cydgysylltiedig o ansawdd uchel.

Galwad 3: Datblygu cefnogaeth gwell i blant a phobl ifanc sy’n byw gydag arthritis

Gall cyflyrau cyhyrysgerbydol daro ar unrhyw oedran, gyda 588,000 o blant a phobl ifanc (dan 19 oed) yn byw gyda chyflwr cyhyrysgerbydol yn y DU, gan gynnwys 31,000 yng Nghymru.1 Mae o leiaf 10,000 o blant (dan 16 oed) yn byw gydag arthritis idiopathig ieuenctid (JIA) ar draws y DU.

Gall cyflyrau cyhyrysgerbydol fel arthritis fod yn ddinistriol ar unrhyw oedran, ond gallant gyflwyno set unigryw o heriau i blant a phobl ifanc.
Yn ddiweddar, dywedodd grŵp o bobl ifanc (12 i 18 oed) sydd â chyflyrau cyhyrysgerbydol wrthym am eu blaenoriaethau ar gyfer y Senedd nesaf.

Daeth themâu allweddol i’r amlwg:
• Yr angen i godi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth.
• Pwysigrwydd diagnosis cynnar.
• Gofal cyfannol a chymorth iechyd meddwl.
• Mwy o gefnogaeth gydag addysg.
• Mynediad cyfartal at iechyd a gofal arbenigol.

Camau gweithredu polisi Galwad 3

Datblygu cymorth gwell i blant a phobl ifanc sy’n byw gydag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol.

Er mwyn byw a dysgu’n dda, mae angen i bobl ifanc â chyflyrau cyhyrysgerbydol gael mynediad prydlon at ofal iechyd arbenigol a chymorth wedi’i deilwra gydag addysg ni waeth ble yng Nghymru maen nhw’n byw.

Sicrhau mynediad teg at ddarpariaeth gwasanaethau rhewmatoleg pediatrig a chyhyrysgerbydol o ansawdd uchel ledled Cymru.
• Adolygu’r ddarpariaeth bresennol o wasanaethau rhewmatoleg a chyhyrysgerbydol pediatrig yng Ngogledd a Chanolbarth Cymru i sicrhau mynediad cyfartal at wasanaethau o ansawdd uchel ledled y genedl (mae gan dde Cymru wasanaeth rhewmatoleg pediatrig llawn).
• Dylai pob Bwrdd Iechyd gael clinigwr arweiniol o fewn ei wasanaethau pediatrig i gysylltu â gwasanaeth rhewmatoleg a chyhyrysgerbydol pediatrig arbenigol.
• Dylai pob Bwrdd Iechyd gael clinigwr arweiniol ar gyfer oedolion iau a’r cyfnod pontio o fewn ei wasanaethau rhewmatoleg i oedolion, er mwyn sicrhau bod eu hanghenion unigryw yn cael eu diwallu.

Gwella cefnogaeth mewn addysg i blant a phobl ifanc sydd ag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol.
Sicrhau bod yr adolygiad arfaethedig o’r canllawiau presennol i gefnogidysgwyr ag anghenion gofal iechyd (a gyhoeddwyd yn 2017) yn cael ei weithredu, wedi’i lywio gan farn pobl ifanc, ac yn hwyluso cefnogaeth well a mynediad ehangach at Gynlluniau Gofal Iechyd Unigol (Individual Healthcare Plans, IHPs).

Codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o effaith arthritis ar fywydau ifanc.
Dylai Aelodau’r Senedd gyfarfod â pherson ifanc sydd ag arthritis neu gyflwr cyhyrysgerbydol i ddeall yn well ei brofiad o fyw gyda chyflwr hirdymor yn ifanc. Bydd Arthritis UK Cymru yn cynnal digwyddiadau yn y Senedd i gefnogi’r nod hwn.

Ein cais i chi

Os cewch eich ethol, i fod yn hyrwyddwr yn y Senedd dros unigolion sydd ag arthritis
Fel Aelod Senedd (AS) yn y dyfodol, gofynnwn i chi fod yn llais dros unigolion sydd ag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol, ac i helpu i wneud Cymru yn wlad lle gallwn ni i gyd ffynnu.

Yn aml, gelwir arthritis yn gyflwr ‘cudd’ oherwydd nad yw ei effeithiau bob amser yn weladwy. Mae angen ar eich etholwyr i’w Haelodau Senedd hyrwyddo gofal iechyd cyhyrysgerbydol o ansawdd uchel yn eich rhanbarth fel y gallant gael mynediad hawdd at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt. Drwy gydweithio, gallwn wneud gwahaniaeth i fywydau miloedd o’ch etholwyr sy’n byw gydag arthritis.

Cefnogi ein galwadau a chodi ymwybyddiaeth
Gyrru gwelliant mewn gwasanaethau a gwneud arthritis yn fwy gweladwy drwy hyrwyddo ein galwadau. Ymgysylltu â’ch etholwyr sydd ag arthritis i ddeall yr heriau maen nhw’n eu hwynebu, a gweithio gydag Arthritis UK Cymru i hyrwyddo gwasanaethau cyhyrysgerbydol gwell ac ymwybyddiaeth o effaith arthritis, gan sicrhau bod arthritis yn dod yn flaenoriaeth gyhoeddus genedlaethol fel mae ei effaith yn mynnu.

Gweithio gyda ni
Rydym yn dîm polisi cyhoeddus profiadol a gefnogir gan ein cymuned ymchwil a gallwn eich helpu gyda datblygu a chraffu ar bolisïau.

Ein hethos ymgyrchu yw nid yn unig tynnu sylw at broblemau, ond helpu i ddatblygu a chyflawni atebion. Rydym wedi ymrwymo i weithio’n adeiladol gyda Llywodraeth nesaf Cymru, Aelodau’r Senedd, GIG Cymru a rhanddeiliaid eraill, i wella ataliaeth, diagnosis, triniaeth a chefnogaeth i bawb sy’n cael eu heffeithio gan arthritis.

Cyfeirio atom ni
Mae ein gwasanaethau’n cynnwys adnoddau hunanreoli, grwpiau cymorth lleol, cymuned ar-lein a Llinell Gymorth ddi-dâl: 0800 5200 520. Mae croeso i chi gyfeirio etholwyr atom ni yn arthritis-uk.org

Gadewch i ni gydweithio i sicrhau y gall unigolion sydd ag arthritis yng.

Llofnodi ein haddewid
Os cewch eich ethol, i weithio gyda ni i sicrhau newid i unigolion sydd ag arthritis a hyrwyddo ein galwadau yn y Senedd.

Llofnodwch ein haddewid cyn yr etholiad i ddangos eich cefnogaeth:
Facebook: /ArthritisUKCymru
X: @CymruArthritis

Cysylltwch â ni. Gyda’n gilydd, gallwn sicrhau nad oes unrhyw fywyd ar stop yng Nghymru.
E-bostiwch Hywel Evans, Rheolwr Polisi ac Ymgysylltu, Arthritis UK Cymru: cymru@arthritis-uk.org

Ynglŷn ag arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol

Mae arthritis yn cyfeirio at gymalau poenus, anystwyth, neu gyfyngedig.
Mae’r symptomau hyn yn gyffredin mewn cyflyrau sy’n achosi niwed neu lid i’r cymalau, gan gynnwys osteoarthritis, ffurfiau llidiol hunanimiwn o arthritis (megis spondyloarthritis echelinol, arthritis psoriatig ac arthritis gwynegol), arthritis crisial (megis gowt), neu fel symptom o glefydau meinwe gyswllt llidiol (megis lwpws).

Defnyddir arthritis hefyd fel term cyffredinol ar gyfer amrywiaeth o gyflyrau lle mae arthritis yn brif symptom iddynt. Er nad oes iachâd ar gyfer arthritis, mae triniaethau wedi gwella’n fawr yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac, ar gyfer llawer o fathau o arthritis (yn enwedig arthritis llidiol), mae manteision clir o ddechrau triniaeth yn gynnar.

Mae cyflyrau cyhyrysgerbydol (musculoskeletal, MSK) yn broblemau gyda’r cyhyrau, yr esgyrn, y cymalau a’r meinweoedd cysylltiol cyfagos.

Gall arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol effeithio ar bob agwedd ar fywyd ac maent ymhlith yr achosion mwyaf o boen parhaus, anabledd a cholli diwrnodau gwaith.

Gallant leihau symudedd (y gallu i symud o gwmpas) a medrusrwydd (y gallu i ddefnyddio eich dwylo). Gallant leihau eich annibyniaeth ac effeithio ar eich gallu i weithio, i gymdeithasu ac i deithio. Gallant hefyd effeithio ar eich iechyd emosiynol a meddyliol. Yn aml, ystyrir arthritis yn gyflwr ‘cudd’ oherwydd natur ei symptomau. Gall arthritis a chyflyrau cyhyrysgerbydol daro ar unrhyw oedran. Ar hyn o bryd, mae tua 31,000 o blant yng Nghymru â chyflwr cyhyrysgerbydol a 600,000 ledled y DU.

Cyfeiriadau

1. Global Burden of Disease Collaborative Network. Results. 2024 [cited 2024 Nov 7]. Global Burden of Disease Study 2021. Ar gael o: https://vizhub.healthdata.org/gbd-results

9. Jordan KP, Jóud A, Bergknut C, Croft P, Edwards JJ, Peat G, et al. International comparisons of the consultation prevalence of musculoskeletal conditions using population-based healthcare data from England and Sweden. Ann Rheum Dis [Internet]. 2014 Jan [cited 2024 Nov 15];73(1):212–8. Ar gael o:: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23345602

10. York Health Economics. The Cost of Arthritis: Calculation conducted on behalf of Arthritis Research UK. Unpublished. 2017.